Elk kind kan leren


Wist je dat ook onze bewoners naar school gaan? Dat klinkt voor veel mensen onverwacht. Toch krijgen alle kinderen en jongeren op Ter Heide een onderwijsaanbod, helemaal op maat van wie ze zijn en wat ze op dat moment aankunnen. Soms in een klaslokaal op onze campus, soms in de leefgroep, uitzonderlijk in een school buiten Ter Heide.
Op 20 november is het Kinderrechtendag. Die dag herdenken we de verjaardag van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind, waarin de Verenigde Naties in 1989 afspraken dat ieder kind recht heeft op veiligheid, gezondheid en onderwijs.
Onderwijs moet kinderen helpen om hun persoonlijkheid, talenten en mogelijkheden te ontplooien. Dat geldt voor élk kind, ook voor onze bewoners. Een mooie aanleiding om twee mensen aan het woord te laten die elk vanuit hun eigen expertise naar dat onderwijs kijken. Goedele Degraeuwe is zorgcoördinator van woonbuurt Heuvel en inhoudelijk referentiepersoon en onderwijsambassadeur van Ter Heide. Tine Menten is leerkracht bij BuSO De Wissel en geeft les op onze campus in Zonhoven. Ze hebben één ding gemeen: een groot hart voor de kinderen en jongeren van Ter Heide.
Een recht, geen gunst
Goedele startte in het najaar van 2014 op Ter Heide. Ze kwam uit het buitengewoon onderwijs en werkte ook een jaar in de kinderpsychiatrie. Sinds 2018 is ze zorgcoördinator van woonbuurt Heuvel die vier dynamische leefgroepen voor kinderen en jongeren met een Gedrags- en/of Emotionele Stoornis (GES) omvat. Deze bewoners met een stevig karakter en een grote psychische kwetsbaarheid krijgen er ondersteuning op maat. Al twee weken na haar start vroeg de directeur haar om mee te denken in een project rond het recht op onderwijs voor alle kinderen. “Eigenlijk is mijn referentiepersoonschap daar heel snel ontstaan.”
Wie wil weten waarom dat project er kwam, moet even terug in de tijd. Vroeger kregen veel kinderen met een zware beperking een vrijstelling van leerplicht. De gedachte was: dit kind kan niet leren, dus het hoeft ook niet naar school. In 2015 werd Ter Heide samen met een tiental andere voorzieningen, belangenverenigingen, scholen, ouders,… uitgenodigd in een focusgroep die adviseerde over die vrijstelling. Alle partijen vonden toen al dat onderwijs een plaats moet krijgen in het zorgaanbod voor álle kinderen.
Dat inzicht is sindsdien gegroeid. “Toen ik twaalf jaar geleden begon, kregen nog best veel kinderen die vrijstelling.” Dankzij maatschappelijke veranderingen en ouders die hun kind een stem geven en opkomen voor hun leerrecht, bestaan vrijstellingen vandaag bijna niet meer. De leerplicht loopt van vijf tot achttien jaar. Het leerrecht geldt langer: bij onze bewoners kan het onderwijsaanbod doorlopen tot 21 jaar.
Voor Goedele is het geen kwestie van wetgeving alleen. Het is een overtuiging die Ter Heide al veel langer draagt: toen zij hier startte, bestond onderwijs op maat voor onze kinderen en jongeren al meer dan twintig jaar.
Waarom onderwijs vaak als eerst wegvalt
Veel jongeren met een GES-ondersteuningsvraag die bij Ter Heide aankloppen, hebben een traject vol breuken achter de rug. Eerst gewoon onderwijs, dan buitengewoon onderwijs, een internaat, een gespecialiseerd internaat. Wanneer andere hulpverleners het niet meer zien zitten, komen ze bij ons terecht.
“Heel vaak zie je dat onderwijs het eerste is dat uit de boot valt als het moeilijk gaat met een kind. Dat is begrijpelijk. Een kind dat zich niet goed voelt, heeft geen mentale ruimte meer om te leren. Maar dat wil niet zeggen dat het oké is.”
"We stellen ons voortdurend dezelfde vraag: wat heeft deze persoon nodig om zich goed te voelen? Soms ligt het antwoord in verzorging, soms in rust, soms in duidelijke afspraken, maar altijd begint het gewoon met écht luisteren."
Daarom kiest Ter Heide eerst voor welbevinden. Een jongen die vorig jaar bij woonbuurt Heuvel introk, was erg ontregeld. Er werd afgesproken dat er de eerste maanden geen onderwijsaanbod zou komen, zodat hij eerst tot rust kon komen. Na een maand of drie zei hij zelf tegen de begeleiding: “Ik wil ook les.”
Wat is leren eigenlijk?
Wie bij onderwijs aan lezen, schrijven en rekenen denkt, ziet maar een stukje van het geheel. “Leren is heel breed,” zegt Goedele. “Het kan Latijn zijn, maar het kan ook leren communiceren zijn. Of een boterham leren eten, of leren omgaan met prikkels.” Ze vertelt over een jongetje dat motorisch en cognitief erg beperkt was. “Het was niet altijd gemakkelijk om te weten op welke manier we het beste contact met hem konden maken. Maar door veel te kijken, merkten we dat hij het fijn vond om gekriebeld te worden.” Als ze zag dat hij genoot, zei ze: ‘als je nog een kriebeltje wilt, wil ik je stemmetje horen’. Hij antwoordde met een kreetje. “Dat waren de eerste signalen waarbij ik wist: deze jongen heeft onderwijs nodig. Dit kind is in staat om invloed uit te oefenen op zijn eigen leven.”
Vandaag is hij ongeveer 18 en heeft hij meerdere jaren schoolgelopen. Praten zal hij nooit, maar hij leerde in kleine stapjes aangeven wat hij leuk vindt en wat niet. “Dat is echt fundamenteel. Dat is het mens-zijn.”
Meerdere wegen leiden naar onderwijs op maat
Niet elke bewoner leert op dezelfde plek. Wat past, hangt af van de gezondheid, de draagkracht en de specifieke onderwijsnoden van het kind of de jongere.
De wijkschool op onze campus. BuSO De Wissel heeft klaslokalen op onze campussen in Genk en Zonhoven. BuBaO De Berk start ook een klaswerking op in Zonhoven. De leerkrachten halen de bewoners op in hun leefgroep. Daarna volgen ze les in een kleine groep of één op één.
Onderwijs aan huis. Lukt school voor een bewoner (nog) niet, dan komt het onderwijs naar de leefgroep. Dat is maximaal vier uur per week en kan gecombineerd worden met lessen op school. Want een leerling die niet functioneert in een klasgroep op school, kan in een groep tijdens een uitstap met de bus of een fietstocht wel goed meedraaien.
Permanent onderwijs aan huis (POAH). Voor de leerlingen van het Ven (Zonhoven) en de Meers (Borgloon), onze schoolvervangende dagopvang, is er permanent onderwijs aan huis. Zij krijgen vier uur onderwijs per week. Per leerling bekijken we waar dat het best kan doorgaan: in een klaslokaal op de campus of in een lokaal op de leefgroep zelf.
Naar school buiten Ter Heide. Dat is een uitzondering, in samenwerking met scholen uit de regio.
Het aantal lesuren verschilt sterk per bewoner. “Onderwijs kan gaan van twee uur per week tot twaalf, vijftien uur,” zegt Goedele. Per leerling wordt gekeken wat hij of zij aankan en hoe het aanbod daar zo goed mogelijk op aansluit: één op één, in een groepje, in een klascontext of in een combinatie van een les op de kamer en een uitstap? Dat wordt steeds opnieuw geëvalueerd. Lukt iets in het begin niet, dan lukt het vaak wel naarmate een leerling langer les volgt. School en Ter Heide stemmen dat voortdurend op elkaar af. “Werken op maat is iets dat altijd terugkomt.”

Partners, geen opdrachtgevers
Hoe zorg je ervoor dat een school en een zorgspecialist in dezelfde richting kijken? Goedele spreekt over een echt partnerschap: “Voor ons zijn het bewoners, voor de school zijn het leerlingen. We dragen allebei een deel van het ondersteuningsplan.” Ter Heide beslist niet wat de school met een leerling doet of omgekeerd.
In de praktijk betekent dat veel overleg. Met zowel het BuSO als de lagere scholen is er systematisch overleg. Twee keer per jaar sluiten de zorgcoördinatoren aan bij de klassenraden van hun bewoners. Samen met de directie werkt Goedele aan samenwerkingsovereenkomsten om de afspraken op papier te zetten. Het gaat over de grote lijnen, maar ook over concrete zaken: wie doet wat als een leerling overprikkeld raakt en hoe zorgen we ervoor dat leerkrachten altijd de juiste informatie hebben?
Ter Heide en de scholen wisselen ook expertise uit. Leerkrachten betrokken bij onze GES-groepen volgen jaarlijks bij Ter Heide de opleiding veiligheidstechnieken om te leren hoe ze preventief, de-escalerend en fysiek veilig kunnen handelen bij spanning en agressie. En als de logopedist van Ter Heide aan communicatietraining werkt, moet de school dat weten. “Anders zijn we allemaal met iets anders bezig en dat is veel te belastend voor de leerling.”
Een belangrijk element is continuïteit. “Onze kinderen hebben allemaal een handleiding. Een leerkracht heeft vaak veel tijd nodig om de signalen van een non-verbaal kind te leren oppikken en psychisch kwetsbare jongeren hebben veel moeite om een leerkracht te leren vertrouwen. Wisselt een leerling na één jaar van leerkracht, dan begint die band weer van nul en gaat kostbare tijd verloren in het leertraject.” Daarom blijft dezelfde leerkracht zoveel mogelijk dezelfde leerlingen volgen.
Een dag in de wijkschool
Daar komt Tine in beeld. Ze begon op Ter Heide als stagiaire op woonbuurt Woonerf. “Toen had ik mijn hart al verloren aan deze doelgroep.” Ze studeerde orthopedagogie en haalde nadien een lerarendiploma en een banaba buitengewoon onderwijs. Eerst werkte ze als opvoedster in de leefgroep, daarna stapte ze over naar het onderwijs. Dat gaf haar de kans om één op één te werken, iets wat in een leefgroep met veel kinderen niet altijd lukt, en om haar creativiteit meer kwijt te kunnen. Dit jaar begint ze aan haar achtste schooljaar.
Haar dag start om negen uur met het hele schoolteam. Daarna haalt elke leerkracht zijn leerlingen op in de leefgroep. Er zijn individuele leslokalen en een grote ruimte voor groepslessen, met maximaal vier kinderen en twee leerkrachten. Op het programma staan koken, het luchtkussen, belevingsdozen, knutselen,… Soms komt er een handpop tevoorschijn waarmee de kinderen leren communiceren. Een les duurt vijftig minuten, net als in een gewone school. Tot 15.40 uur wisselen leerlingen en leerkrachten elkaar af volgens een uitgewerkt schema.

Maar dat schema is een leidraad, geen wet. “We plannen wel, maar vaak zie je het pas op het moment zelf. Als iemand niet goed in zijn vel zit, gooien we onze hele les om.” De leerkracht kijkt dan wat die leerling op dat moment nodig heeft. Voor de ene is dat een uurtje wandelen, voor de andere even ontprikkelen in de snoezelruimte. Welbevinden staat voorop. Ook het weer speelt mee: wie veel binnen zit, is sneller overprikkeld.
Daarbij heeft een wijkschool op de campus een groot voordeel. Er is geen grote speelplaats of eetzaal waar alle leerlingen samen moeten blijven. Wie wil rusten of eten, kan terug naar de vertrouwde omgeving van de eigen leefgroep.
“In het gewone onderwijs zeggen ze: vooruit, vooruit, vooruit. Maar bij deze leerlingen bots je dan op een muur. Je moet telkens een stapje terug. In onderwijstermen zeggen we: we moeten eerst bouwen aan onze kelder, de basis, voordat onze leerlingen iets kunnen leren.” Met die kelder bedoelt Tine het welbevinden. Een kind komt niet tot leren als het zich niet goed voelt. Dat welbevinden bouwt ze op in kleine stapjes, met veel geduld en een hechte vertrouwensband.
Kleine stappen, grote winst
Doelen zijn er wel, maar het zijn ontwikkelingsdoelen en geen eindtermen. Eraan werken kan jaren duren. “En soms is er regressie en beginnen we gewoon opnieuw. Geduld is de essentie.”
Goedele vertelt over een jongen die in 2019 op Ter Heide kwam. In de klas lukte het niet. Zodra zijn leerkracht binnenkwam, raakte hij in crisis. Wat er toen gebeurde, lag niet aan de leerkracht, benadrukt Goedele: “Een zeer competente leerkracht, maar een jongetje dat het heel moeilijk had.” Het team stond op het punt een vrijstelling van leerplicht aan te vragen omdat ze de jongen niet verder wilden belasten. Zijn ouders vroegen om het nog één keer te proberen, met een nieuwe leerkracht in het secundair. De eerste stap was een wandelingetje van tien minuten. Het lukte. Twee jaar lang was onderwijs een wandeling, met verborgen doelen zoals wachten aan het zebrapad. Een volgende leerkracht kreeg hem opnieuw in het klaslokaal, eerst met kleine omwegen: “De meester is zijn gsm vergeten, kom je helpen zoeken?” Vandaag werkt hij aan werkbladen in de klas. Zijn leerkracht slaagt er nu zelfs in hem door de regen mee te nemen, terwijl hij panisch is van regen en onweer. “Dan denk ik: dit is iets groots.”
Ook Tine kent die momenten. Ze had een leerling die zich moeilijk kon uiten, maar graag tekende. Daar zette ze op in met de Kleurenmonsters: rood is boos, groen is blij. “Voor veel leerlingen is het moeilijk om te vertellen wat er aan de hand is. Als hij begon te tekenen, kwam er een verhaal naar boven. Hij kon nooit een samenhangend verhaal vertellen, maar wel deeltjes ervan. De kleuren maakten het voor hem makkelijker om te tonen wat hij voelde. Door dat te combineren met de info van de leefgroep begreep ik hem beter.”
Daarna nam ook de leefgroep de Kleurenmonsters over. “Ik wil geen aanpak die beperkt blijft tot de klas, maar een hulpmiddel dat de leerling ook in de leefgroep kan gebruiken. Je werkt toe naar een groter geheel. Door het in de klas te oefenen, begrepen ze hem in de leefgroep ook beter. Dat was supermooi om te zien.”
Er zijn zoveel verhalen die klein lijken maar een groot verschil maken. Een meisje dat jarenlang een vrijstelling had en nu drie à vier uur per week naar school gaat om te dansen, K3-liedjes te zingen en te genieten van de aandacht van haar leerkracht. Een leerling die een heel jaar aan een maquette werkte, zonder te beseffen hoeveel technieken hij onderweg leerde. “Heeft hij die nodig in het leven? Nee. Maar hoe zinvol is hij bezig geweest en hoe erg is zijn wereld opengegaan dankzij die leerkracht.”
Wat een geslaagde les is
Vraag je Tine wanneer een les geslaagd is, dan noemt ze zelden een bereikt doel. “Als ze mijn stem horen en ik dan al een glimlach krijg, of ze denken: ze komt eraan, ik mag mee. Dat is een van de belangrijkste dingen.” Een les is geslaagd als de leerling er zelf van genoten heeft.
Het verschil tussen klas en leefgroep valt ook op. In de klas zien leerkrachten soms dingen die een leerling in de leefgroep minder laat zien, zoals een woordje nazeggen of de eigen naam schrijven. Dat is niet vreemd, vertelt Tine. “In de leefgroep zit er vaak meer vaart achter. Het is het dagelijkse leven, zoals thuis. Ik ben ervan overtuigd dat de begeleiders er graag tijd voor zouden maken, maar die ruimte is er niet altijd. In de klas hebben wij die tijd wel. We willen de leerling alle kansen geven om tot spreken of schrijven te komen. Soms wachten we een kwartier, maar uiteindelijk doet hij het zelf. Dat vinden we belangrijk.”

Afstuderen en afscheid
Op 21 jaar stopt het onderwijs definitief, omdat bewoners dan meestal een persoonsvolgend budget krijgen. Dat is een moeilijk moment. Goedele en Tine bekijken per leerling hoe ze dat het best aanpakken. Sommige jongeren zeggen ze eerlijk dat de school in juni stopt. Anderen horen het pas tijdens de laatste les, omdat ze erg in het hier en nu leven. Waar nodig worden de uren stap voor stap afgebouwd, zodat iemand niet van twaalf uur les per week naar niets gaat.
Meestal volgt er een proclamatie met de ouders, met een cadeau, foto's en een diploma. Want onze leerlingen studeren ook echt af. Goedele mailde onlangs nog een mama dat het getuigschrift van haar zoon klaarlag. “Hij kan daar niet mee verder studeren. Maar het is heel belangrijk dat zijn ouders dat krijgen. Hij heeft iets bereikt. Het is de afronding van een levensfase.”
Wat dit betekent voor een bewoner
“Onze kinderen zijn heel vaak heel bijzonder,” zegt Goedele. “Maar op bepaalde vlakken is het fijn om normaal te kunnen zijn. Dan is onderwijs heel belangrijk.” Voor ouders is het vaak ook een emotioneel moment. Een kind dat zich anders ontwikkelt, brengt bij elke levensfase opnieuw verdriet mee. Dat zelfs het buitengewoon onderwijs niet meer lukt, kan pijnlijk zijn. Een onderwijsaanbod op maat geeft hun kind een plek en waarde.
Wat zou Goedele willen dat mensen buiten Ter Heide beter begrijpen?
“Elk kind heeft recht op onderwijs en elk kind kan leren, op maat en zonder te grote verwachtingen. Het tempo van het kind is bepalend.”
En ze hoopt dat ons onderwijssysteem ooit zo wordt dat het voor elk kind gemakkelijk is een aanbod op maat te maken, in plaats van dat we elke keer moeten zoeken hoe we onze kinderen in het systeem krijgen.
Een hart voor deze kinderen
Wat maakt dat een leerkracht hier les kan geven? Goedele hoeft er niet lang over na te denken. “Je moet net dat tikkeltje extra hebben. Je moet hier geen eindtermen halen, je moet ervoor zorgen dat het kind zich maximaal ontwikkelt. Niks moet en alles wat lukt, is grote winst. Je moet bijzonder zijn, net zoals onze bewoners dat zijn.”
Tine zegt het op haar manier, en haar boodschap aan wie overweegt met deze doelgroep te werken, past in enkele woorden: geduld en oog voor de kleine dingen. “Als een kind zich niet zo goed voelt en dan toch die ene glimlach toont, daarvoor doe je het eigenlijk.”
We zeggen een oprecht dankjewel aan alle leerkrachten die onze bewoners helpen groeien. Want elk kind heeft recht op onderwijs. Jullie zijn goud waard!
Geraakt door dit verhaal?
Ben je benieuwd of een job in Ter Heide iets voor jou is? Werken of stagelopen bij Ter Heide betekent elke dag schakelen, afstemmen en nabij zijn in een leefgroep waar bewoners actief deelnemen en waar geen dag hetzelfde is.
Ontdek onze vacatures of meld je aan voor een stage of als vrijwilliger en leer Ter Heide van binnenuit kennen.




Opmerkingen